Zachowek a fundacja rodzinna

Spis treści

Fundacja rodzinna - instrument sukcesji

Fundacja rodzinna została wprowadzona do polskiego porządku prawnego ustawą z dnia 26 stycznia 2023 roku, a zaczęła obowiązywać od 22 maja 2023 r. Jej głównym celem jest usprawnienie sukcesji majątku rodzinnego, w szczególności przedsiębiorstw rodzinnych, poprzez stworzenie elastycznego i stabilnego mechanizmu zarządzania majątkiem na rzecz wybranych beneficjentów – najczęściej członków rodziny.

Choć fundacja rodzinna ma charakter majątkowy i sukcesyjny, to jej powołanie rodzi również istotne konsekwencje z punktu widzenia prawa spadkowego, a zwłaszcza instytucji zachowku. Dlatego zagadnienie „fundacja rodzinna a zachowek” staje się coraz częstszym przedmiotem analiz prawników i doradców sukcesyjnych.

Czym jest zachowek i komu przysługuje?

Zachowek to ustawowo gwarantowane minimum, jakie najbliżsi członkowie rodziny zmarłego (małżonek, zstępni, rodzice) mogą otrzymać z jego majątku, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie lub główny majątek został przekazany za życia np. do fundacji rodzinnej. To narzędzie zabezpieczające osoby, które – zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego – miałyby prawo do spadku. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli cały majątek zostanie wniesiony do fundacji rodzinnej, to osoby uprawnione mogą dochodzić od niej należnego zachowku.

Fundacja rodzinna a zachowek – odpowiedzialność i ograniczenia

Zakres odpowiedzialności fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna może zostać pozwana o wypłatę zachowku, jednak jej odpowiedzialność nie jest nieograniczona. 

Kluczowe są tu dwie przesłanki:

  1. Czas wniesienia majątku – fundacja odpowiada tylko za majątek wniesiony przez fundatora do funduszu założycielskiego lub przekazany jej w formie darowizny, i to nie później niż 10 lat przed śmiercią fundatora.
  2. Granice wzbogacenia – fundacja odpowiada wyłącznie w granicach rzeczywistego wzbogacenia, tj. wartości wniesionego majątku.

Kolejność odpowiedzialności

Zgodnie z przepisami, uprawniony do zachowku powinien dochodzić swoich roszczeń w odpowiedniej kolejności od:

  1. w pierwszej kolejności – od spadkobierców, w tym od fundacji rodzinnej jeżeli fundator umieścił ja w testamencie,
  2. w drugiej kolejności – od zapisobierców windykacyjnych, w tym od fundacji rodzinnej jeżeli fundator uczynił na jej rzecz zapis tzw. zapis windykacyjny (czyli zapisał fundacji konkretną rzecz lub prawo),
  3. w trzeciej kolejności:
  • od obdarowanego, który otrzymał darowiznę doliczoną do spadku, w tym od fundacji rodzinnej, jeżeli otrzymała ona darowiznę od fundatora,
  • od fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku, 
  • od osoby, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej doliczone do spadku. 

 

To kolejność obowiązkowa – sąd nie zasądzi świadczenia od fundacji, jeśli wcześniejsze etapy nie zostaną wyczerpane. Innymi słowy uprawniony może dochodzić zachowku od kolejnej grupy podmiotów odpowiedzialnych za zachowek dopiero po wykazaniu, że nie może on uzyskać zachowku od podmiotów odpowiedzialnych za zachowek wcześniej.

Obliczanie i realizacja zachowku przez fundację

Jak oblicza się wysokość zachowku?

Do substratu zachowku dolicza się m.in. wartość funduszu założycielskiego oraz inne darowizny wniesione do fundacji. Wyceny dokonuje się według stanu z chwili wniesienia, ale według cen z chwili ustalania zachowku.

Natomiast na poczet należnego zachowku nalicza się świadczenia jakie uprawniony lub jego wstępni otrzymali od spadkobiercy (np. zapisy windykacyjne, darowizny) lub od fundacji rodzinnej.

Formy realizacji roszczeń

Fundacja rodzinna może spełnić obowiązek zachowku w różny sposób:

  • poprzez wypłatę gotówki,
  • przekazanie części majątku,
  • świadczenia związane z rozwiązaniem fundacji.

 

W skrajnych przypadkach, jeśli fundacja nie pokryje roszczenia, sąd może wydać wyrok zobowiązujący do zapłaty, a nawet uruchomiona może zostać egzekucja komornicza. Jeżeli fundacja okaże się niewypłacalna, może to prowadzić do jej rozwiązania – a pozostały majątek zostanie użyty do zaspokojenia zobowiązań.

Udogodnienia i ochrona fundacji

Ustawodawca przewidział mechanizmy chroniące fundację rodzinną przed nagłym wypływem środków z tytułu zachowku. 

Fundacja może, w postępowaniu sądowym o zapłatę zachowku wytoczonym przeciwko fundacji przez uprawnionego, wnioskować o:

  • odroczenie terminu zapłaty,
  • rozłożenie świadczenie na raty – maksymalnie na 5 lat,
  • obniżenie zobowiązania, jeśli wykaże, że jego spełnienie poważnie naruszy jej sytuację finansową.

 

Są to ważne narzędzia, które zwiększają atrakcyjność fundacji jako instrumentu planowania sukcesji, jednocześnie nie wyłączając odpowiedzialności wobec osób uprawnionych do zachowku.

Praktyczne rekomendacje – jak połączyć fundację rodzinną i zachowek?

Planowanie sukcesji z użyciem fundacji rodzinnej powinno uwzględniać potencjalne roszczenia z tytułu zachowku. 

Praktyczne rozwiązania to m.in.:

  • ustanowienie uprawnionych do zachowku beneficjentami fundacji rodzinnej,
  • zawarcie z nimi umów o zrzeczenie się zachowku,
  • zabezpieczenie środków na wypłatę roszczeń w planie finansowym fundacji.

Reasumując, zagadnienie „fundacja rodzinna a zachowek” nie jest tylko teoretyczne – to realne wyzwanie dla każdej rodziny planującej sukcesję z wykorzystaniem fundacji rodzinnej. Fundacja rodzinna może być skutecznym narzędziem ochrony i zarządzania majątkiem, ale nie może służyć do obejścia przepisów o zachowku.

Tworząc statut fundacji, warto skorzystać z pomocy prawnika specjalizującego się w sukcesji i fundacjach rodzinnych, który pomoże zrównoważyć interesy fundatora i jego bliskich.