Fundator fundacji rodzinnej to osoba, która powołuje fundację do życia, wnosi na jej rzecz majątek i – w zależności od treści statutu – zachowuje wpływ na jej funkcjonowanie przez wiele lat po założeniu. Rola fundatora nie kończy się w momencie rejestracji fundacji w rejestrze fundacji rodzinnych. Ustawa przyznaje mu szereg uprawnień, które mogą zostać rozszerzone lub ograniczone w statucie, a jednocześnie nakłada na niego konkretne obowiązki jeszcze przed powstaniem fundacji.
Poniżej wyjaśniamy, kim jest fundator fundacji rodzinnej w rozumieniu ustawy, kto może pełnić tę funkcję, jakie obowiązki i uprawnienia się z nią wiążą, a także co dzieje się z fundacją w razie jego śmierci.
Spis treści
Kim jest fundator fundacji rodzinnej - definicja ustawowa
Ustawa o fundacji rodzinnej definiuje fundatora jako osobę fizyczną, która sporządziła akt założycielski albo testament zawierający oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej. To fundator określa cel fundacji, wnosi majątek na fundusz założycielski oraz nadaje jej pierwszy statut. Fundator nie jest przy tym organem fundacji – nie zarządza jej bieżącą działalnością, jednak zachowuje pozycję szczególną wobec pozostałych uczestników struktury: beneficjentów, zarządu oraz ewentualnej rady nadzorczej.
Warto odróżnić moment ustanowienia fundacji od momentu jej powstania jako osoby prawnej. Fundator działa na etapie ustanawiania fundacji – sporządza dokument założycielski i wnosi majątek. Fundacja nabywa osobowość prawną dopiero z chwilą wpisu do rejestru, jednak sam status fundatora jest przypisany do konkretnej osoby od chwili złożenia oświadczenia woli w formie aktu notarialnego.
Kto może zostać fundatorem fundacji rodzinnej?
Odpowiedź na pytanie, kto może być fundatorem fundacji rodzinnej, wynika wprost z ustawy i jest jednoznaczna, choć wiąże się z kilkoma istotnymi wyjątkami i wątpliwościami praktycznymi.
Wyłącznie osoba fizyczna - dlaczego spółka nie może być fundatorem?
Fundatorem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Ustawodawca celowo wyłączył z tego grona spółki, fundacje oraz inne osoby prawne – fundacja rodzinna ma bowiem służyć sukcesji majątku rodzinnego, a nie stanowić narzędzie do budowania struktur holdingowych między podmiotami gospodarczymi. Dopuszczenie osób prawnych do roli fundatora podważałoby ten cel i otwierało drogę do wykorzystania fundacji rodzinnej w sposób niezgodny z jej funkcją ustawową.
Wyjątek dotyczy sytuacji, w której fundacja powstaje na podstawie testamentu – wówczas fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna, która w chwili sporządzania testamentu miała pełną zdolność do czynności prawnych, niezależnie od tego, czy zachowała ją do chwili śmierci.
Wielość fundatorów - czy można zakładać FR z kilkoma osobami?
Fundację rodzinną może ustanowić więcej niż jedna osoba fizyczna – ustawa dopuszcza wielość fundatorów, co ma praktyczne znaczenie przy sukcesji majątku należącego wspólnie do małżonków lub do kilku członków rodziny prowadzących wspólnie firmę. W takim przypadku wszyscy fundatorzy podpisują wspólnie akt założycielski, a ich prawa i obowiązki określa statut.
Wielość fundatorów nie jest jednak możliwa przy fundacji ustanawianej w testamencie – testament, zgodnie z zasadami prawa spadkowego, może zostać sporządzony wyłącznie przez jedną osobę, w związku z czym fundacja rodzinna powstająca w tym trybie może mieć tylko jednego fundatora.
Obywatelstwo i rezydencja - czy fundatorem może być cudzoziemiec?
Ustawa nie wprowadza wymogu polskiego obywatelstwa ani polskiej rezydencji podatkowej wobec fundatora. Fundatorem fundacji rodzinnej może zostać również cudzoziemiec, o ile spełnia ogólny warunek pełnej zdolności do czynności prawnych. W praktyce jednak rezydencja podatkowa fundatora oraz źródło pochodzenia wnoszonego majątku mają istotne znaczenie dla skutków podatkowych całej struktury i wymagają odrębnej analizy – zwłaszcza w przypadkach transgranicznych, w których w grę wchodzą umowy o zapobieganiu podwójnemu opodatkowaniu.
Jakie obowiązki ma fundator przy zakładaniu fundacji rodzinnej?
Poza uprawnieniami, o których mowa w dalszej części artykułu, na fundatorze spoczywa też zestaw obowiązków niezbędnych do skutecznego powołania fundacji. Jeśli chodzi o obowiązki fundatora fundacji rodzinnej na etapie jej zakładania, sprowadzają się one do trzech elementów.
Sporządzenie aktu założycielskiego lub testamentu fundacyjnego
Pierwszym obowiązkiem fundatora jest sporządzenie dokumentu założycielskiego w formie aktu notarialnego – albo aktu założycielskiego podpisanego za życia, albo testamentu zawierającego oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej. Forma pisemna zwykła nie wywołuje skutku prawnego. Dokument ten musi zawierać elementy wymagane ustawą, w tym oświadczenie o powołaniu fundacji, określenie jej celu oraz wskazanie wnoszonego majątku.
Wniesienie majątku na fundusz założycielski
Drugim obowiązkiem jest wniesienie majątku o wartości nie niższej niż 100 000 zł na fundusz założycielski. Fundator musi faktycznie przenieść ten majątek na fundację przed jej wpisem do rejestru – samo zobowiązanie do wniesienia majątku, bez jego rzeczywistego przekazania, nie jest wystarczające do zarejestrowania fundacji. Wysokość i struktura tych kosztów, a także wydatki ponoszone już po rejestracji, składają się na to, jak ostatecznie kształtują się koszty prowadzenia fundacji rodzinnej w dłuższej perspektywie.
Ustalenie statutu i wyznaczenie beneficjentów
Trzecim obowiązkiem jest nadanie fundacji pierwszego statutu oraz określenie kręgu beneficjentów i przysługujących im świadczeń. Statut jest dokumentem kluczowym dla całej struktury – to w nim fundator określa zasady działania zarządu, ewentualnej rady nadzorczej, zgromadzenia beneficjentów, a także zakres uprawnień zastrzeżonych dla siebie samego. Rola tego dokumentu jest na tyle istotna, że warto potraktować jego przygotowanie jako proces wymagający odrębnego planowania, a nie formalność towarzyszącą podpisaniu aktu notarialnego. Więcej o tym, jakie zapisy statutowe mają największe znaczenie z punktu widzenia fundatora, piszemy w kontekście tego, jak rozumieć zapisy dotyczące statutu fundacji rodzinnej – rola fundatora jest w nim opisana szczegółowo i indywidualnie dla każdej struktury.
Prawa fundatora w trakcie działania fundacji - co może kontrolować?
Prawa fundatora fundacji rodzinnej nie kończą się z chwilą jej rejestracji – część z nich towarzyszy mu przez cały czas jej istnienia, chyba że statut przewiduje inne rozwiązanie w tym zakresie.
Uprawnienia zastrzeżone dla fundatora w statucie
Statut może zastrzec dla fundatora szereg uprawnień osobistych, wykraczających poza kompetencje zarządu i zgromadzenia beneficjentów. Do najczęściej spotykanych należą: prawo do wyrażania zgody na określone czynności zarządu przekraczające zwykły zarząd majątkiem fundacji, prawo do zasięgania opinii lub wydawania wiążących wytycznych w zakresie polityki inwestycyjnej, a także prawo do decydowania o przyjęciu nowych beneficjentów lub zmianie zakresu przysługujących im świadczeń. Zakres tych uprawnień zależy wyłącznie od treści statutu – ustawa pozostawia w tym względzie fundatorowi szeroką swobodę.
Prawo do zmiany statutu i odwołania zarządu
Jednym z najistotniejszych uprawnień fundatora jest prawo do zmiany statutu fundacji w czasie jej trwania, jeżeli statut przewiduje taką możliwość. Fundator może również zachować prawo do powoływania i odwoływania członków zarządu oraz rady nadzorczej – w praktyce jest to jedno z podstawowych narzędzi kontroli nad kierunkiem, w jakim rozwija się fundacja, zwłaszcza w pierwszych latach jej działania, gdy fundator chce zachować bezpośredni wpływ na decyzje zarządcze.
Czy fundator może być jednocześnie beneficjentem i członkiem zarządu?
Tak. Ustawa nie wyklucza łączenia funkcji fundatora, beneficjenta oraz członka zarządu w jednej osobie. W praktyce jest to rozwiązanie powszechne, zwłaszcza w pierwszych latach działania fundacji, gdy założyciel chce zachować bieżącą kontrolę nad zarządzanym majątkiem, jednocześnie korzystając ze świadczeń przysługujących mu jako beneficjentowi. Warto jednak pamiętać, że łączenie tych ról nie zwalnia z obowiązków wynikających z każdej z nich z osobna – w szczególności z odpowiedzialności członka zarządu za prawidłowe prowadzenie spraw fundacji.
Fundator jako beneficjent - skutki podatkowe
To, jaka jest relacja między fundatorem a beneficjentem fundacji rodzinnej, ma bezpośrednie znaczenie podatkowe. Świadczenia wypłacane przez fundację rodzinną na rzecz fundatora oraz osób z tzw. zerowej grupy podatkowej – a więc najbliższej rodziny w rozumieniu ustawy – korzystają ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób fizycznych. To jedna z kluczowych zalet fundacji rodzinnej jako instrumentu sukcesyjnego: majątek pozostaje w jednej strukturze, a jego dystrybucja do najbliższej rodziny fundatora nie generuje dodatkowego obciążenia podatkowego po stronie beneficjenta.
Sytuacja wygląda inaczej w przypadku beneficjentów spoza kręgu najbliższej rodziny fundatora – tam zwolnienie nie ma zastosowania w pełnym zakresie, a wysokość obciążenia zależy od stopnia pokrewieństwa z fundatorem. Ocena skutków podatkowych konkretnej struktury beneficjentów wymaga zawsze analizy indywidualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej, najlepiej jeszcze przed sporządzeniem statutu – warto w tym celu skonsultować się z doradcą podatkowym specjalizującym się w fundacjach rodzinnych, żeby ustalić, jak ukształtować krąg beneficjentów tak, by świadczenia korzystały ze zwolnienia w możliwie najszerszym zakresie.
Fundator jako beneficjent - skutki podatkowe
To, jaka jest relacja między fundatorem a beneficjentem fundacji rodzinnej, ma bezpośrednie znaczenie podatkowe. Świadczenia wypłacane przez fundację rodzinną na rzecz fundatora oraz osób z tzw. zerowej grupy podatkowej – a więc najbliższej rodziny w rozumieniu ustawy – korzystają ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób fizycznych. To jedna z kluczowych zalet fundacji rodzinnej jako instrumentu sukcesyjnego: majątek pozostaje w jednej strukturze, a jego dystrybucja do najbliższej rodziny fundatora nie generuje dodatkowego obciążenia podatkowego po stronie beneficjenta.
Sytuacja wygląda inaczej w przypadku beneficjentów spoza kręgu najbliższej rodziny fundatora – tam zwolnienie nie ma zastosowania w pełnym zakresie, a wysokość obciążenia zależy od stopnia pokrewieństwa z fundatorem. Ocena skutków podatkowych konkretnej struktury beneficjentów wymaga zawsze analizy indywidualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej, najlepiej jeszcze przed sporządzeniem statutu – warto w tym celu skonsultować się z doradcą podatkowym specjalizującym się w fundacjach rodzinnych, żeby ustalić, jak ukształtować krąg beneficjentów tak, by świadczenia korzystały ze zwolnienia w możliwie najszerszym zakresie.
Co się dzieje z fundacją po śmierci fundatora?
Pytanie o to, co dzieje się z fundacją rodzinną w razie śmierci fundatora, pojawia się niemal w każdej rozmowie o planowaniu sukcesji. Odpowiedź zależy w dużej mierze od tego, jak fundacja powstała i co przewiduje jej statut.
Śmierć fundatora nie powoduje rozwiązania fundacji ani utraty przez nią osobowości prawnej – fundacja rodzinna jest strukturą trwałą, niezależną od życia osoby, która ją ustanowiła. Uprawnienia osobiste zastrzeżone w statucie dla fundatora zasadniczo wygasają z chwilą jego śmierci, chyba że statut przewiduje ich przejście na inną osobę – najczęściej na wskazanego następcę, który przejmuje część kompetencji fundatora, w tym prawo do zmiany statutu czy wpływu na skład zarządu. W braku takich zapisów kompetencje te przechodzą na zgromadzenie beneficjentów, zgodnie z zasadami ogólnymi ustawy.
Istotne znaczenie ma również to, czy fundacja powstała za życia fundatora, czy w drodze testamentu. W drugim przypadku śmierć fundatora jest momentem, w którym fundacja dopiero zaczyna formalnie funkcjonować jako podmiot ustanawiany na podstawie testamentu – a majątek wchodzący w jej skład nie podlega dziedziczeniu na zasadach ogólnych. Ma to bezpośrednie znaczenie dla roszczeń o zachowek zgłaszanych przez spadkobierców pominiętych przy tworzeniu fundacji, bo to właśnie zachowek a fundacja rodzinna jest jednym z najczęściej spornych zagadnień przy tego typu sukcesji.
Fundator a zarząd - podział ról i dlaczego warto je rozdzielić
Fundator i zarząd pełnią w strukturze fundacji rodzinnej odmienne funkcje, choć – jak wskazano wyżej – mogą być tą samą osobą. Fundator jest twórcą fundacji i osobą, której uprawnienia mają charakter osobisty i wynikają wprost ze statutu. Zarząd natomiast jest organem wykonawczym, odpowiedzialnym za bieżące prowadzenie spraw fundacji, reprezentowanie jej na zewnątrz oraz zarządzanie powierzonym majątkiem zgodnie z celem określonym przez fundatora.
Rozdzielenie tych ról, choć niewymagane przez ustawę, bywa uzasadnione z kilku powodów. Po pierwsze, profesjonalny zarząd – złożony z osób niebędących jednocześnie fundatorem – zapewnia ciągłość zarządzania majątkiem także wtedy, gdy fundator z różnych względów nie może już aktywnie uczestniczyć w bieżących decyzjach, w tym po jego śmierci. Po drugie, oddzielenie funkcji kontrolnych fundatora od funkcji wykonawczych zarządu porządkuje odpowiedzialność w strukturze – jasne jest, kto podejmuje decyzje operacyjne, a kto zachowuje uprawnienia nadzorcze i strategiczne. Po trzecie, przy fundacjach z wieloma beneficjentami rozdzielenie ról zmniejsza ryzyko konfliktu interesów, w szczególności gdy fundator jest jednocześnie głównym beneficjentem świadczeń.
Decyzja o tym, czy fundator powinien zasiadać w zarządzie, czy pozostać wyłącznie poza jego strukturą, zachowując uprawnienia nadzorcze zastrzeżone w statucie, powinna zostać podjęta indywidualnie – z uwzględnieniem wieku fundatora, planowanego horyzontu czasowego funkcjonowania fundacji oraz relacji między beneficjentami. Jeżeli zastanawiasz się, jak najlepiej ukształtować statut i podział ról w konkretnej sytuacji rodzinnej, warto zapoznać się z naszą ofertą doradztwa w zakresie fundacji rodzinnych – pomagamy ustalić strukturę odpowiadającą celom sukcesyjnym danej rodziny, poczynając od tego, na czym polega fundacja rodzinna, aż po szczegółowe zapisy statutowe.